a) Özellikleri
En genel tanımıyla sermaye piyasası orta ve uzun vadeli fon arz ve talebinin karşılaÅŸtığı piyasadır. Sermaye piyasası mali piyasa kavramından daha dar ve teknik bir nitelik taşır ve genellikle mali piyasa kavramı içinde yer alır.
Sermaye piyasasının tipik özelliÄŸi ve para piyasasından ayrıldığı en belirgin niteliÄŸi bu piyasanın orta ve uzun vadeli fonlardan oluÅŸmasıdır. Bu vade bir yıldan fazla olmalıdır. Sermaye piyasasından saÄŸlanan krediler genellikle, iÅŸletmelerin bina, makina ve teçhizat gibi duran varlıklarının finansmanında kullanılır.
Para piyasasında olduÄŸu gibi, sermaye piyasasının kaynakları da tasarruf sahiplerinin birikimleridir. Sermaye piyasasının en önemli ve yaygın araçları hisse senetleri ve tahvillerdir.
b) ÇeÅŸitleri
Sermaye piyasının bir bölümlendirmesini yapmak gerekirse aÅŸağıdaki gibi bir ayırım yapılabilir.
Birincil Piyasa (Primary Market)
Hisse senedi ve tahvil gibi menkul deÄŸerleri ihraç eden ÅŸirketler ile alıcıların yani tasarruf sahiplerinin doÄŸrudan doÄŸruya karşılaÅŸtıkları piyasalardır. Buna hisse senetleri ile tahvillerin ilk kez sürülüp "ihraç"tan alındığı piyasa da denilebilir. Arada ÅŸirketin bizzat bulunmayıp bir banka ya da aracı kurumun bulunması bu alımın birincil piyasadan olmasına engel deÄŸildir.
Ä°kincil Piyasa (Secondary Market)
Menkul kıymetleri ihraçtan alanlar, bunları tekrar paraya çevirmek istediklerinde, hisse senetlerinde hiçbir zaman, tahvillerde ise vadeden önce bunları ihraç eden kuruluÅŸa müracaat edemezler. Ä°kincil piyasa bu durumdaki menkul kıymetlerin paraya çevrilmesini saÄŸlayan piyasadır ve menkul kıymet borsaları bu piyasayı tanımlamada en iyi örnektir.
Ä°kincil piyasa, menkul kıymetlerin likiditesini arttırarak birincil piyasaya talep yaratır ve geliÅŸmesini saÄŸlar. Ä°kincil piyasanın en iyi teÅŸkilatlanmış bölümü menkul kıymet borsalarıdır. Bunun haricinde sermaye piyasası iyi geliÅŸmiÅŸ ülkelerde bir de "over the counter" (tezgah üstü) borsa dışı piyasa vardır.
Birincil piyasa daha çok sermaye piyasası bilinciyle, ikincil piyasa ise menkul kıymetler piyasası bilinciyle çalışır. Birincil piyasada uzun vadeli fonların tasarruf sahibinden firmalara intikali söz konusudur ve birincil piyasada yapılan tahvil ve hisse senedi satışları sonucunda firmaya yeni sermaye girer. Oysa ikincil piyasada el deÄŸiÅŸtiren menkul kıymetlerden saÄŸlanan fonların bunları çıkaran ÅŸirketle bir ilgisi yoktur.
Para Piyasası ile Sermaye Piyasası Arasındaki İlişkiler
GeniÅŸ anlamdaki sermaye piyasası kavramına para piyasası da dahil olmaktadır. Bu durumda gerek kredi arzı, gerekse kredi talebi para piyasasından sermaye piyasasına ya da sermaye piyasasından para piyasasına kolayca kayabilir. Faiz haddi iki piyasa arasındaki fon akımını ayarlayan bir düzenleyici olmaktadır.
Fon arz edenler, kendi yatırım politikalarını ve elde etmeyi umdukları gelire baÄŸlı olarak yatırılabilir fonları bu piyasalardan birine veya her ikisine yönlendirilebilirler.
Fon talep edenler de, ihtiyaç duydukları kredinin türüne göre her iki piyasadan borçlanabilirler. Bazı aracı kuruluÅŸlar, özellikle bankalar hem para, hem de sermaye piyasası iÅŸlemleri yapabilirler ve her iki piyasada çalışabilirler.
Para piyasası ile sermaye piyasasında cari faiz hadleri deÄŸiÅŸik olmakla birlikte birbirleriyle iliÅŸkilidir. Fonlar genellikle düÅŸük faiz haddinden yüksek olana doÄŸru kayar. Para piyasasında meydana gelen bir faiz oranı artışı, sermaye piyasasına da etki eder.
Menkul Kıymetler Borsalarının Ekonomik İşlevleri
Menkul kıymetler borsasının ekonomiye sağladığı yararlar ile temel işlevleri şu şekilde sıralanmaktadı
a) Likidite SaÄŸlama Ä°ÅŸlevi
Daha önce ihraç edilmiÅŸ menkul kıymetler için sürekli bir pazar oluÅŸmasını saÄŸlar. Her menkul kıymeti her an almak veya satmak mümkün olacağından, menkul kıymetin pazarlanabilirliÄŸi yani likiditesi saÄŸlanmış olur. Bu ortamda mali varlıklar yatırımcılar arasında kolaylıkla ve en az maliyetle el deÄŸiÅŸtirir.
Borsalar halkın elindeki menkul kıymetlerin en kolay paraya çevrildiÄŸi yerlerdir. Borsalar ikincil piyasada menkul kıymetlerini elinden çıkaran kimselere birincil piyasadan yeniden menkul kıymet alma imkanını saÄŸlar. Böylece, birincil piyasadaki menkul kıymet ihraçlarına talep artar. DiÄŸer yandan, ihraçtan veya ikincil piyasadan menkul kıymet satın alan bir kimse bunları elinden çıkarmak istediÄŸi veya zorunlu kaldığı zaman bunda güçlük çekerse bir daha menkul kıymet satın almak istemeyecektir. Daha önemlisi, kısa veya uzun bir süre sonra baÅŸka bir iÅŸte lazım olacak parayı menkul kıymetlere yatırmayacaktır.
b) Ekonomiye Kaynak Yaratma Ä°ÅŸlevi
Borsalar tasarruflara hareket ve canlılık kazandırmaktadır. Menkul kıymetler borsaları, menkul deÄŸerler arzı ile talebinin karşılaÅŸtığı bir piyasadır. Borsalar fon talep edenler, tasarruflarını deÄŸerlendirmek isteyenler ve ellerinde menkul deÄŸer bulundurup da bunları satmak isteyenler için kurulmuÅŸ bir pazardır. Böylece, Borsalar, menkul deÄŸer ihraç eden ÅŸirketler ve kuruluÅŸlar için bu deÄŸerleri en iyi ÅŸekilde pazarlayabilecekleri bir piyasa olmaktadır.
Piyasa ekonomisinin hakim olduÄŸu bir ortamda ekonomideki tasarruf seviyesinin yükseltilmesi ve tasarrufların en verimli yatırım alanlarına kaydırılması ÅŸeklinde ortaya konulabilen kaynak sorununun çözümlenebilmesi için etkin bir piyasanın olması gereklidir. Böyle bir piyasada, bütçe açığını borçlanmak suretiyle karşılamak isteyen veya elinde bulunan ticari iÅŸletmeleri ÅŸirket haline getirerek bunların hisse senetlerini halka satmak isteyen devletin, kısa veya uzun vadeli borç senedi çıkararak borçlanmak isteyen özel sektörün ve hisse senedi çıkararak sermayesine ortak olacak yeni kiÅŸi ve kurumlar arayan sınai ÅŸirketlerin karşılaÅŸacakları yer menkul kıymetler borsalarıdır.
c) Sermaye Mülkiyetini GeniÅŸ Bir Topluma Yayma Ä°ÅŸlevi
Borsalar, halka açılmayı ve bu yolla sermayenin tabana yayılmasını teÅŸvik eder. Piyasada etkinlik yoksa ancak blok halinde hisse senedi satışları yapılabilir. Etkin ikinci el piyasalarda çok kiÅŸiye küçük miktarlarda satış yapılarak sermayenin tabana yayılması mümkün olur. Åžirketteki kontrolünü baÅŸka büyük bir ortaÄŸa devretmek istemeyen ortak açısından bu nokta çok önemlidir.
Ayrıca, menkul kıymetlerini borsaya kote ettirebilen ortaklıklar çeÅŸitli avantajlar elde eder. Kotasyon, ÅŸirkete tanınma olanağı saÄŸlar. Ortaklıklar, borsanın yaratmış olduÄŸu teÅŸvik ortamından yararlanarak, menkul kıymetlerini halka kolaylıkla satabilir. DiÄŸer bir deyimle borsalar, halka açılmayı ve pazarlamayı kolaylaÅŸtıran aracı kuruluÅŸlar olmaktadır. Bu durumda sermaye mülkiyeti topluma yayılmakta ve küçük tasarruflar büyük teÅŸebbüslere ortak olmaktadır.
d) Ekonominin Göstergesi Olma Ä°ÅŸlevi
Borsalarda hergün yüzlerce hisse senedi ve tahvil iÅŸlem görmekte, bunların fiyatları hemen yayımlanmaktadır. Böylece bu tür menkul deÄŸerleri çıkarmış bulunan kuruluÅŸlar, sürekli bir sınav ve deÄŸerlendirmeye tabi tutulmuÅŸ olurlar.
Menkul deÄŸerlere olan talebin ÅŸiddetine ve sunulan menkul deÄŸerlerin hacmine göre, fiyatlar sürekli olarak deÄŸiÅŸir. Fakat borsada menkul deÄŸerlerin fiyatını etkileyen asıl faktör bunları ihraç eden ÅŸirketlerin mali bünyeleri, baÅŸarı dereceleri ve kârlılık durumlarıdır. EÄŸer ÅŸirket baÅŸarılı ise hisse senetleri için talep arttığı gibi, fiyatlar da yükselir. Böylece borsada oluÅŸan fiyatlar tasarruf sahipleri, yatırımcılar, teÅŸebbüs yöneticileri ve iktisatçılar için çok yararlı bir gösterge olmaktadır.
Borsada kote edilen hisse senetlerine göre düzenlenen menkul deÄŸer fiyat endeksleri, ülkenin genel ekonomik gidiÅŸi hakkında toplu fikir veren ve gelecek hakkında önceden tahminler yapmaya yarayan veri niteliÄŸindedir. Enflasyonun, yatırımların, geliÅŸme ve kalkınmanın, ekonomi dışı etkenlerin, örneÄŸin savaÅŸ tehlikesi, politik istikrarsızlık gibi durumların ekonomideki etkilerinin en iyi izlenebildiÄŸi yerlerden biri borsalardır.
e) Uzun Vadeli Yatırımların Kısa Vadeli Tasarruflarla Finansmanını Sağlama İşlevi
Åžirketler açısından, borç doÄŸurucu araçların ihracında söz konusu olan "vade" kısıtının etkisini azaltır. Åžirketler pazarlama güçlüÄŸünden dolayı uzun vadeli araçlar ihraç etmekte zorluk çekerler. Bu durum uzun vadeli borçlanmanın maliyetinin olması gerekenden daha yüksek olmasına yol açmaktadır. Ä°kinci el piyasa etkin çalışıyorsa bu kısıt ve ek maliyetler ortadan kalkar.
f) Menkul Kıymetlerle İlgili Bilgilere Kolay Ulaşma İşlevi
Birinci el piyasalardaki vade, fiyat ve diÄŸer koÅŸulların belirlenmesinde kullanılacak bilgileri saÄŸlar. Bu durum, ÅŸirketlerin daha objektif bilgilere dayanarak kaynak maliyeti hesaplamalarına olanak tanır; birinci el piyasada sınırlı kaynakların en etkin alanlarda kullanılması saÄŸlanır. Ä°kinci el piyasalarda kullanılacak fiyat ve oranların belirlenmesinde borsalarda oluÅŸan fiyat ve oranlar dikkate alınır. Borsa bülteni ve diÄŸer basın yayın organları vasıtasıyla borsada oluÅŸan fiyat ve oran bilgileri yatırımcılar tarafından en ucuz maliyetle ve kolaylıkla edinilir.
g) Güvence Ä°ÅŸlevi
Borsalar, yatırımcının korunmasını saÄŸlar. Menkul kıymetlerinin, borsa kotuna alınması ve borsada iÅŸlem görebilmesi için ÅŸirketler belirli koÅŸulları saÄŸlamak zorundadır. Bir anlamda, bu ÅŸirketler sürekli olarak denetim ve gözetim altındadır ve bu ÅŸirketlerle ilgili bilgiler yatırımcıların korunması amacıyla en kısa sürede kamuya açıklanır.
h) Sanayide Yapısal Değişikliği Kolaylaştırma İşlevi
Åžirketlerin geliÅŸme trendleri, Borsa’daki hisse senedi fiyatlarına yansıtır. Özellikle bir ÅŸirketin mali bakımından zayıf olması halinde, aynı alanda çalışan diÄŸer sermaye grupları bu ÅŸirketin hisselerini toplayarak zayıflayan ÅŸirkete taze kan aşılarlar. BirleÅŸme, füzyon ve ele geçirme ÅŸeklinde adlandırılan iÅŸlemlerde borsaların saÄŸladıkları kolaylık büyüktür. Böylece "takeover bid" ÅŸeklinde isimlendirilen iÅŸlemler sonucu, durumu zayıflayan ÅŸirketlerin hisse senetlerinin kamuya çaÄŸrıda bulunarak toplanmasıyla, mali çöküntü önlenmekte ve tasarruf sahiplerinin zararları azaltılmaktadır. Aleni alım teklifleri zayıf düÅŸmüÅŸ ÅŸirketlerin durumlarını düzeltmek için yararlı bir operasyon olmakta ve çoÄŸu kez bu tür ÅŸirketlerin hisse senetlerinin deÄŸer kaybını önlemektedir. Bu tür operasyonlar borsanın düzenleyici rolü ve gözetimi olmadan gerçekleÅŸemez.
| < Önceki | Sonraki > |
|---|