İşletme Portalı

 

Bu maddeye göre, bilanço esasına göre defter tutan gelir ve ku­rumlar vergisi mükellefleri (imtiyazlı ÅŸirketler hariç, kollektif, adi ko­mandit ve adi ÅŸirketler dahil) bilançolarına dahil amortismana tabi iktisadi kıymetleri ve bu kıymetler üzerinden ayrılmış olup bilançola­rının pasifinde gösterilen amortismanları her hesap dönemi sonu iti­bariyle aÅŸağıda belirtilen ÅŸartlarla yeniden deÄŸerleyebilecekleri açıklanmıştır. Ä°ktisadi Devlet TeÅŸekküllerinin yeniden deÄŸerleme yapmaları zorunlu kılınmıştır.

Anlaşılacağı üzere, yeniden deÄŸereleme bilanço esasına tabi ge­lir ve kurumlar vergisi mükellefleri için ihtiyari olmakla beraber bazı kuruluÅŸlar için mecburi kılınmıştır. Ayrıca, iÅŸletme hesabı esasına göre defter tutan mükkeleflerin, serbest meslek kazanç defteri tutan serbest meslek erbabı ile zirai iÅŸletme hesabı esasına göre kazançla­rı tesbit edilen çiftçilerin iÅŸletmelerine dahil amortismana tabi iktisadi kıymetlerini yeniden deÄŸerlemeye tabi tutmaları mümkün deÄŸildir.

1) Yeniden Değerlemeye Tabi İktisadi Kıymetler

 

Ä°ktisadi kıymetlerin maliyet bedellerine eklenmiÅŸ bulunan kur farkları ve kredi faizleri, sinema filmleri, alameti farika hakları, peÅŸtemallıklar, ilk tesis ve taazzuv giderleri, organizasyon etüd ve arama giderleri ile mahiyetleri ve amortisman süre ve tarzları itibariyle bunlara benzeyen sair aktif kıymetler yeniden deÄŸerleme kapsamı dışında bırakılmışlardır.

 

Yeniden deÄŸerleme kapsamına girmeyen kur farklarının ve kredi faizlerinin iktisadi kıymetlerin iÅŸletmenin aktifine girdiÄŸi tarihten son­raki yıllarda tahakkuk etmiÅŸ ve maliyet bedeline eklenmiÅŸ olması ge­rekmektedir. Bu kur farklarına ve kredi faizlerine isabet eden amor­tismanlar da deÄŸer artışının tesbitinde dikkate alınmayacaktır.

 

Gayrimenkullerin geniÅŸletilmesi veya kıymetini devamlı olarak artırması amacıyla yapılan ve maliyete eklenen giderler yeniden de­ÄŸerlemeye tabi tutulabilecektir.

 

Yukarıda belirtilen yeniden deÄŸerlenmesine izin verilmeyen ikti­sadi kıymetler dışında kalan amortismana tabi iktisadi kıymetler yeni­den deÄŸerlemeye tabi tutulabilir. Amortismana tabi olmayan iktisadi kıymetler yeniden deÄŸerleme konusuna girmezler. DiÄŸer bir itade ile, gayrimenkuller (boÅŸ arazi ve arsalar hariç), gayrimenkullerin mütem­mim cüzü ve teleferruatı mahiyetinde olup ayrı olarak amortismana tabi tutulan iktisadi kıymetler, tesisat ve makineler, gemiler, diÄŸer taÅŸdlar ve demirbaÅŸlar yeniden deÄŸerlenebileceklerdir.

 

1.1.1998 tarihinden itibaren aktifleÅŸtirilen Özel Maliyetler de yeniden deÄŸerlemeye tabi tutulabileceklerdir. 1.1.1998 tarihinden önceki özel maliyet harcamalarının yeniden deÄŸerlemeye tabi tutulması mümkün deÄŸildir.

Amortismana tabi iktisadi kıymetlerin bir kısmının veya tamamı­nın yeniden deÄŸerlemeye tabi tutulması mümkündür.

2) Yeniden DeÄŸerleme Yöntemi

Bilançonun aktifine dahil iktisadi kıymetler ve bu kıymetler için geçmiÅŸ yıllarda ayrılmış olan amortismanlar, yeniden deÄŸerlemenin yapılacağı yıla ait oran ile çarpılmak suretiyle yeniden deÄŸerlenirler.

Kendilerine özel hesap dönemi tayin olunan mükellefler için özel hesap döneminin baÅŸladığı takvim yılına ait oran kullanılır.

Her hesap dönemi sonu itibariyle yapılacak deÄŸerlemede esas alınacak yeniden deÄŸerleme oranı yeniden deÄŸerleme yapılacak yılın Ekim ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre Devlet Ä°statistik En­stitüsünün Toptan EÅŸya Fiyatları Genel Ä°ndeksinde meydana gelen ortalama fiyat artış oranıdır. Bu oran Maliye ve Gümrük Bakanlığınca her yıl Aralık ayı içinde Resmi Gazetede ilan edilir.

Her yılın yeniden deÄŸerleme oranı ancak o yıla ait deÄŸerlemede hesaba katılabilir. Yeniden deÄŸerlemenin herhangi bir yıl yapılmama­sından veya deÄŸerleme oranının düÅŸük uygulanmasından dolayı da­ha sonraki yıllar geçmiÅŸ dönemlere iliÅŸkin yeniden deÄŸerleme yapıla­maz.

Yeniden deÄŸerlemenin yapıldığı hesap dönemi içinde aktife gi­ren amortismana tabi iktisadi kıymetler için yeniden deÄŸerleme uy­gulanmaz.

 

3) Yeniden Değerlemeden Doğan Değer Artışı

Ä°ktisadi kıymetin yeniden deÄŸerlemeden önceki net bilanço aktif deÄŸerinin, yeniden deÄŸerlemeden sonraki net bilanço aktif deÄŸerinden çıkarılmasıyla iktisadi kıymetin yeniden deÄŸerlemeden doÄŸan deÄŸer artışı hesaplanmış olur.

Net bilanço aktif deÄŸeri, iktisadi kıymetin bilançonun aktifine kaydedilen deÄŸerinden, bu kıymet için ayrılmış olan bilançonun pasi­finde gösterilen birikmiÅŸ amortismanlarının indirilmesiyle elde edilen net deÄŸerdir. Bu durumda, deÄŸer artışı, iktisadi kıymetin kendisine ve ayrılmış olan birikmiÅŸ amortismanının ilgili katsayı tatbiki ile bulunan yeniden deÄŸerlemeden sonraki net bilanço aktif deÄŸerinden yeniden deÄŸerlemeden önceki net bilanço aktif deÄŸerinin çıkarılmasıyla he­saplanacaktır.

DeÄŸer artışının hesabında VUK'nun 320. maddesinin son fıkrası­na. göre fıilen ayrılmamış amortismanlar ayrılmış olarak kabul edilir. Yeniden deÄŸerleme neticesinde doÄŸacak deÄŸer artışı bilançonun pasifinde özel bir fon hesabında gösterilir.

Örnek olarak 1999 yılında 60.000.000 TL.na alınmış bir makinanın yeniden deÄŸerlemesini yapalım. Bu makinanın 2000 yılı sonunda bi­rikmiÅŸ amortismanı 24.000.000 TL. olsun.

2000 yılının yeniden deÄŸerleme oranı % 56 olduÄŸundan bu makinanın hem alış deÄŸerini hem de birikmiÅŸ amortismanını 1.56 ile çarpmamız gerekmektedir.

Makinanın yeniden deÄŸerlemeden önceki net bilanço aktif deÄŸeri (60.000.000 - 24.000.000 =) 36.000.000 TL. iken yeniden deÄŸerleme­den sonra net bilanço aktif deÄŸeri (93.600.000 – 37.440.000 =) 56.160.000 TL.na yükselmektedir. Bu durumda, makinanın yeniden deÄŸerlemeden doÄŸan deÄŸer artışı (56.160.000 - 36.000.000 =) 20.160.000 TL. olmaktadır.

Yeniden deÄŸerleme sonucunda doÄŸan deÄŸer artışı ile iktisadi kıymetlerin ve birikmiÅŸ amortismanlarının, verilen örneÄŸe uygun ola­rak muhasebe kayrtları ÅŸu ÅŸekilde olması gerekmektedir.

 

^{___________________________}          _/           ^{______________________________}

253  TESÄ°S MAKÄ°NE VE CÄ°HAZLAR                                 33.600.000

         253.01 Makineler

257 BIRiKMÄ°Åž AMORTÄ°SMANLAR                                             13.440.000

        257.02 Makineler

522 MDV YENÄ°DEN DEÄžERLEME ARTIÅžLARI                           20.160.000

Makinelerle ilgili değer artışının kaydı

^{___________________________}          _/           ^{______________________________}

 

Makinanın deÄŸerinde meydana gelen 33.600.000 TL.lık artış ilgili ik­tisadi kıymet hesabının borcuna, birikmiÅŸ amortismanların deÄŸerinde meydena gelen 13.440.000 TL.lık artış birikmiÅŸ amortisman hesabı­nın alacağına, deÄŸerleme sonucu ortaya çıkan deÄŸer artışı da bir fon hesabının alacağına kaydedilecektir.

VUK deÄŸer artış fonunun kullanılmasını ve iktisadi kıymetlerin ye­ni deÄŸerleri üzerinden amortismana tabi tutulmasını gelir ve kurumlar vergisi mükellefleri açısından farklı olarak ele almıştır.

 

4) Gelir Vergisi Mükellefleri

Kazançları bilanço esasına göre tutulan defterlerle tesbit edilen gelir vergisi mükellefleri, ferdi iÅŸletmeler, kollektif, adi komandit ve adi ÅŸirketler bilançolarında kayıtlı iktisadi kıymetlerini ve birikmiÅŸ amortismanlarını yeniden deÄŸerleyebilecekler, yeniden deÄŸerleme­den doÄŸan deÄŸer artışlarını bilançolarının pasifinde yeni açılacak de­ÄŸer artış fonunda gösterebileceklerdir.

Bu iÅŸletmelerde deÄŸer artışlarının sermayeye ilavesi mümkün deÄŸildir. DeÄŸer artış fonunun bu mükellefler ve iÅŸletmeler tarafından herhangi bir suretle baÅŸka bir hesaba nakledilmesi veya iÅŸletmeden çekilmesi veya sermayeye ilavesi durumunda iÅŸletmeden çekilmiÅŸ sayılırlar. Bu iÅŸlemin yapıldığı dönemin kazancı ile iliÅŸkilendirilmeksi­zin bu dönemde vergiye tabi tutulurlar. Ayrıca, yeniderı deÄŸerlenen iktisadi kıymetler satıldığında, bu iktisadi kıymetlere ait deÄŸer artışları kazancın tesbiti sırasında aynen birikmiÅŸ birikmiÅŸ amortismanlar gibi muameleye tabi tutulur.

Bu iÅŸletmeler yeniden deÄŸerlemenin yapıldığı hesap dönemin­den itibaren sabit kıymetlerini yeni deÄŸerleri üzerinden itfa ederler.

Gelir vergisi mükellefleri 1.1.1995 tarihine kadar, aktife giren maddi duran varlıklarını yeniden deÄŸerlemeye tabi tutabilmekle bera­ber amortisman paylarını yeniden deÄŸerlemeden önceki deÄŸerleri üzerinden hesaplamaktaydılar. Ancak, VUK'nun mükerrer 298. mad­desinde yapılan deÄŸiÅŸiklikle gelir vergisi mükellefleri de 1.1.1995 tari­hinden sonra, aktife giren maddi duran varlıklarını kurumlar vergisi mükellefleri gibi yeniden deÄŸerlenmiÅŸ deÄŸerleri üzerinden amortisma­na tabi tutabileceklerdir. Ancak, bina, arsa ve araziler yeniden deÄŸer­lemeden önceki deÄŸerleri üzerinden amortismana tabi tutulurlar.

5) Kurumlar Vergisi Mükellefleri

Bilanço esasına göre defter tutan, kurumlar vergisi mükellefleri pasifte özel bir fon hesabında gösterilen deÄŸer artışını diledikleri tak­dirde deÄŸer artış fonu hesabında tutabilecekleri gibi sermayelerine de ilâve edebileceklerdir. DeÄŸer artışının sermayeye ilâvesi durumun­ da vergileme söz konusu olmamaktadır. Ortaklar tarafından iÅŸlet­meye ilave edilmiÅŸ kıymetler olarak kabul edilir.

Amortismana tabi iktisadi kıymetlerini yeniden deÄŸerlemeye tabi tutan kurumlar vergisi mükellefleri yeniden deÄŸerlemenin yapıldığı hesap döneminden itibaren iktisadi kıymetlerin yeni deÄŸerleri üzerin­den amortisman ayırabilirler.

Yeniden deÄŸerlemeye tabi tutulan gayrimenkuller yeniden deÄŸer­lemeden önceki deÄŸerleri ve bakiye itfa süresi içinde amortismana tabi tutulacaktır. Gayrimenkullerin mütemmim cüzüleri (tamamlayıcı parçaları) ve teferruatı da gayrimenkul mahiyetinde olup ayrı olarak amortismana tabi tutu­lacaklardır.

DeÄŸer artış fonu sermayeye ilâve dışında herhangi bir suretle baÅŸka hesaba nakledildiÄŸi veya iÅŸletmeden çekildiÄŸi takdirde bu iÅŸle­min yapıldığı dönemin kazancı ile iliÅŸkilendirilmeksizin vergiye tabi tutulur.

Yeniden deÄŸerleme sonucu ortaya çıkan ve bilançoda özel bir fon hesabında tutulan deÄŸer artışları TTK'nin 422. maddesinin uygu­lanmasında ÖdenmiÅŸ Sermaye gibi iÅŸlem görecektir. DiÄŸer bir ifade ile anonim ÅŸirketler tahvil ihraç ederken ihraç edebilecekleri tahvil miktarının tesbitinde, ödenmiÅŸ sermayelerinin tasdikli son bilançoları­na göre mevcudiyeti anlaşılan miktarına deÄŸer artış  fonunu da ilâve edeceklerdir.

VUK'nun 275. maddesine göre imal edilen malların maliyet be­deline genel imal giderlerinden mamule düÅŸen hissenin de dahil edilmesi gerekmektedir. Genel imalat giderleri içine amortismanlar da girdiÄŸinden yeniden deÄŸerlenen üretimle ilgili iktisadi kıymetierin yeni deÄŸerleri üzerinden ayrılan amortismanların imal edilen malların maliyetine girmesi gerekecektir.

Kurumlara ait iÅŸtirak payları ve hisse senetleri, iÅŸtirak edilen ku­rumların bilançolarını yeniden deÄŸerlemeleri ve deÄŸer artışlarının ser­mayeye ilavesi halinde yeniden deÄŸerleme kapsamına girmektedir. Yeniden deÄŸerlenecek iÅŸtirak payları Kurumlar Vergisi mükellefi olan sermaye ÅŸirketleri ile kooperatiflere ve Ä°ktisadi Devlet TeÅŸekküllerine ait olan iÅŸtirak paylari ve hisse senetleridir. Yeniden deÄŸerleme yapı­lan kuruma iÅŸtirak eden iÅŸletmelerin aktifınde bedelsiz hisse senedi veya iÅŸtirak payı verilmesi nedeniyle meydana gelen artışlar pasifte özel bir karşılık hesabında gösterilir.

^{___________________________}          _/          ^{______________________________}

242  Ä°ÅžTÄ°RAKLER veya                                                      2.100.000

110  HÄ°SSE SENETLERÄ°

523 Ä°ÅžTÄ°RAKLER YENÄ°DEN DEÄžERLEME

       ARTIÅžLARI                                                                        2.100.000

İştirak değer artışının kaydı

^{___________________________}          _/           ^{______________________________}

Bu karşılık hesabı sermayenin cüzü kabul edilir. Karşılık hesabın­da gösterilen deÄŸer artışı kurumlar tarafından sermayeye ilâve edile­bilir. Bu iÅŸlemler kâr dağıtımı olarak sayılmazlar.

Bundan sonraki kademelerde de iÅŸtiraklerden intikal eden bedel­siz hisse senetleri ve iÅŸtirak payları aynı ÅŸekilde iÅŸleme tabi tutulur.

6) Bankalar

Bankalar bilançolarında yer alan amortismana tabi iktisadi kıymetlerini yeniden deÄŸerlemeleri sonucu ortaya çıkan deÄŸer artışları­nı; nakit karşılığı hisse senedi ihraç etmek suretiyle sermaye artırı­mında bulunmaları ve taahhüt edilen pay bedellerinin ödenmiÅŸ olma­sı ÅŸartıyla sermayelerine ilâve edebilirler. Bankaların her yıl sermaye­lerine ekleyebilecekleri deÄŸer artışları taahhüt edilen pay bedellerinin ödenen kısmına isabet eden miktarı aÅŸamaz.

Bankaların, deÄŸer artışlarını sermayeye ilâve etmeyip özel bir fon hesabında tutmaları halinde Bankalar Kanunu uygulamasında ihtiyat sayılması kabul edilmiÅŸtir. Buna göre, sermayeye ilave edilmeyen de­ÄŸer artışları ihtiyat gibi muamele görecektir.

7) Kayıtlarda gösterilmesi

Yeniden deÄŸerlemeye tabi tutulan iktisadi kıymetlerin herbirine isabet edeiı deÄŸer artışları ile bunların hesap ÅŸekilleri amortisman kayıtlarında müfredatlı olarak gösterilecektir.

Amortisman defteri veya amortisman cetvellerinden yararlanarak, yeniden deÄŸerleme sırasında bilançonun aktifinde kayıtlı amortisma­na tabi iktisadi kıymetlerin herbirinin aktife girdiÄŸi hesap .dönemi ile bu kıymetler üzerinden deÄŸerleme tarihine kadar ayrılan ve ayrılmış sayılan amortismanlar ayrı ayrı tespit edilir. Yeniden deÄŸerleme oran­larının uygulanmasından sonra her iktisadi kıymetin ve birikmiÅŸ amortismanın yeni deÄŸerleri hesaplnır. Ä°ktisadi kıymetler ve amortismanlar ayrı ayrı deÄŸerlenerek yeniden deÄŸerlemeden önceki ve sonraki net bilan­ço aktif deÄŸerleri bulunur. Bu iÅŸlemden sonra her iktisadi kıymete ait deÄŸer artışı ve toplam deÄŸer artışı hesaplanarak envanter defterinin ayrı bir sayfasına kaydedilir.

Yeniden deÄŸerlenen iktisadi kıymetlerin amortisman kayıtlarında aÅŸağıdaki hususların gösterilmesi gerekmektedir.

i)                    Ä°ktisadi kıymetin cinsi

ii)                   Aktife giriÅŸ tarihi

iii)                 Aktif giriÅŸ deÄŸeri

iv)                 Amortisman oranı

v)                  BirikmiÅŸ amortisman tutarı

vi)                 Yeniden deÄŸerlemeden önceki net bilanço aktif deÄŸeri

vii)               Yeniden deÄŸerleme katsayısı (oranı)

viii)              Ä°ktisadi kıymetin yeniden deÄŸerlenmiÅŸ deÄŸeri

ix)                 BirikmiÅŸ amortismanların yeniden deÄŸerienmiÅŸ deÄŸeri

x)                  Yeniden deÄŸerlemeden sonraki net bilanço aktif.deÄŸeri

xi)                 DeÄŸer artışı

 

8) Değer artışının sermayeye ilavesi

Yeniden deÄŸerleme sonucu meydana gelen deÄŸer artış fonları aÅŸağıda belirtilen esaslar dahilinde kısmen veya tamamen ser­mayeye ilâve edilebilir.

DeÄŸer artış fonları anonim ÅŸirketler yönetim kurulu, Iimited ÅŸirket­lerde ortaklar kurulun kararı ve ana sözleÅŸme tadil tasarısı ile birlikte Ticaret Bakanlığından izin alınmasi veya tasdik edilmesi suretiyle, TTK'nun sermaye artırımı hükümlerine göre sermayeye ilave edilebilir.

DeÄŸer artış fonunun sermayeye ilavesi nedeniyle, Sermaye Piya­sası Kanununa göre ÅŸirketlerin yapacakları sermaye artırışları genel kurul kararı ve tesbit raporunu takiben tescil ve ilân olunur.

DeÄŸer artış fonunun sermayeye ilavesinde TTK'nun 391. madde­sine göre esas sermayenin tamamen ödenmiÅŸ olması ÅŸartı aranmaz. DeÄŸer artışlarını sermayelerine ilave etmek isteyen yabancı ortaklı kurumlardan 6224 sayılr Yabancı Sermayeyi TeÅŸvik Kanuriu hükümlerine göre faaliyet gösterenler BâÅŸbakanlık Devlet Plânlama TeÅŸkilatından, Petrol Kanunu ile diÄŸer mevzuat hükümlerine göre ku­rulmuÅŸ olanlar ise Maliye Bakanlığından izin almak zorundadırlar.

Yeniden değerleme değer artış fonlarının sermayeye ilavesi durumunda:

^{_________________________}          _/           ^{______________________________}

501  ÖDENMEMÄ°Åž SERMAYE                                       50.000.000

        501.01  A... Sermaye

        501.02  B... Sermaye

        501.03  C... Sermaye

               500  SERMAYE                                                                    50.000.000

                       500.01  A... Sermaye

                    500.02  B... Sermaye

                    500.03  C... Sermaye

Sermaye artışının taahhüdü

^{___________________________}          _/           ^{______________________________}

501  ÖDENMEMÄ°Åž SERMAYE                                         20.160.000

        501.01  A... Sermaye

        501.02  B... Sermaye

        501.03  C... Sermaye

522 MDV YENÄ°DEN DEÄžERLEME ARTIÅžLARI                              20.160.000

Yeniden değerleme değer artışlarının

Sermayeye ilavesi

^{___________________________}          _/           ^{______________________________}

 

9) Yeniden deÄŸerlemeye tabi tutulmuÅŸ bir duran varlığın 

     satılması

Yeniden deÄŸerlenmiÅŸ bir duran varlık satıldığında duran varlık ve birikmiÅŸ amortismanı en son deÄŸerlenmiÅŸ deÄŸerleri ile kapatılır. Satılan duran varlığın sermayeye ilave edilmemiÅŸ yeniden deÄŸerleme deÄŸer artışları da birikmiÅŸ amortismanlar gibi borçlandırılarak kapatılır. Satılan duran varlığın net defter deÄŸeri ile satış deÄŸeri arasındaki fark  gelir veya kar hesabına yazılır. Duran varlığın net defter deÄŸeri bulunurken enson deÄŸerlenmiÅŸ deÄŸerinden deÄŸerlenmiÅŸ birikmiÅŸ amortismanları ve yeniden deÄŸerleme deÄŸer artışları düÅŸülür. Duran varlıkların satılması konusunda açıklandığı gibi satılan duran varlığın yerine yeni bir duran varlığın alınması planlanmış ise satış karı Yenileme Fonu hesabında gösterilebilir.

Örnek olarak, yeniden deÄŸerlenmiÅŸ deÄŸeri 4.000.000 TL., deÄŸerlenmiÅŸ birikmiÅŸ amortismanı 3.000.000 TL. ve yeniden deÄŸerleme deÄŸer artışları tutarı 1.800.000 TL.  olan bir makinenin  KDV dahil 5.900.000 TL. na satıldığını varsayalım.

 

Bu durumda yazılacak yevmiye maddesi:

^{__________________________}          _/           ^{______________________________}

100  KASA                                                                   5.900.000   

257  BÄ°RÄ°KMÄ°Åž AMORTÄ°SMANLAR                         3.000.000              

       257.01 Makineler

522  MDV YENÄ°DEN DEÄžERLEME ARTIÅžLARI                  1.800.000              

            253 TESÄ°S, MAKÄ°NE VE CÄ°HAZLAR                                             4.000.000                                      

                   253.01  Makineler                                   

            391 HESAPLANAN KDV                                                        900.000     

                   391.01  Satış KDV                                 

            679 DÄ°ÄžER OLAÄžANDIÅžI GELÄ°R VE KARLAR                             5.800.000                                     

                   679.02  Makine Satış Karı                       

Makinenin satışı

^{___________________________}          _/           ^{______________________________}

 

ÅŸeklinde olacaktır. 

 

 

 

< Önceki		Sonraki >